Bạn từng sửa một màn hình mà mỗi lần đổi một ô input là phải đi sờ vào bốn class khác chưa? Ô chọn quốc gia gọi ô chọn tỉnh, ô tỉnh gọi ô phí ship, ô phí ship gọi lại nút Đặt hàng để bật/tắt. Mỗi thành phần đều giữ tham chiếu tới vài thành phần khác. Thêm một ô nữa là thêm một nắm liên kết mới. Mediator sinh ra đúng để gỡ mớ dây đó.
Mediator là gì
Mediator (người trung gian, còn gọi là intermediary hay controller) là mẫu thiết kế hành vi: bạn tách phần logic "ai nói chuyện với ai, khi nào, ra sao" ra khỏi các đối tượng tham gia, đưa vào một đối tượng riêng. Các đối tượng tham gia gọi là colleague (đồng nghiệp). Colleague không giữ tham chiếu tới nhau; chúng chỉ giữ tham chiếu tới mediator và báo cho mediator biết "tôi vừa có chuyện gì xảy ra". Mediator quyết định ai cần biết và cần làm gì tiếp.
Hình dung đài kiểm soát không lưu (air traffic control). Hàng chục máy bay cùng vùng trời không hề gọi bộ đàm cho nhau để tự thoả thuận ai hạ cánh trước. Mỗi phi công chỉ nói chuyện với đài. Đài nắm toàn cảnh, ra lệnh giãn cách, xếp thứ tự đường băng. Máy bay mới bay vào vùng trời chỉ cần biết một tần số duy nhất, không cần làm quen với toàn bộ máy bay đang bay quanh đó. Nếu để máy bay tự gọi nhau, số kênh liên lạc tăng theo bình phương số máy bay và không ai có bức tranh tổng thể.
GoF phát biểu mục đích của Mediator gọn thế này: định nghĩa một đối tượng đóng gói cách một tập đối tượng tương tác với nhau, nhờ đó chúng không tham chiếu trực tiếp lẫn nhau và bạn thay đổi cách chúng tương tác một cách độc lập.
Vấn đề: mạng lưới gọi chéo
Khi n đối tượng cần phối hợp mà mỗi cái tự gọi thẳng các cái còn lại, số liên kết tiềm năng là n*(n-1)/2. Với 4 đối tượng là 6 liên kết, với 8 đối tượng là 28. Con số không phải điều tệ nhất. Điều tệ nhất là những hệ quả sau:
- Coupling chéo. Muốn hiểu class A, bạn phải mở B, C, D. Muốn tái sử dụng A ở chỗ khác, bạn phải kéo theo cả họ hàng.
- Logic phối hợp bị vụn. Quy tắc "khi tỉnh đổi thì tính lại phí ship rồi khoá nút Đặt hàng nếu phí chưa tính xong" nằm rải rác trong ba class. Không có chỗ nào đọc được toàn bộ quy tắc.
- Thêm một thành phần là sửa nhiều thành phần cũ. Vi phạm thẳng nguyên tắc Open/Closed trong SOLID.
- Khó test. Muốn test A, bạn phải dựng B, C, D hoặc mock cả ba.
Mediator đổi hình dạng đồ thị: từ mạng lưới (mesh) sang hình sao (star). Số liên kết còn n, và mọi quy tắc phối hợp nằm ở tâm.
Cách hoạt động
Ba vai trò:
- Mediator (interface): khai báo một cửa duy nhất để colleague báo tin, thường là
notify(sender, event, payload). - ConcreteMediator: cài đặt cửa đó, giữ danh sách colleague và chứa logic phối hợp.
- Colleague: giữ tham chiếu tới mediator, không giữ tham chiếu tới colleague khác. Khi có chuyện, nó gọi
mediator.notify(...).
Ví dụ dưới là một phòng chat. Ba người dùng nhắn tin trong phòng, có thêm quy tắc chặn (mute) để thấy mediator thật sự chứa logic chứ không chỉ chuyển tiếp mù.
from abc import ABC, abstractmethod
class Mediator(ABC):
@abstractmethod
def notify(self, sender, event, payload): ...
class User:
"""Colleague: chi biet mediator, KHONG giu tham chieu toi User khac."""
def __init__(self, name, room):
self.name = name
self.room = room
room.join(self)
def send(self, text):
print(f"[{self.name}] gui: {text}")
self.room.notify(self, "message", text)
def receive(self, sender_name, text):
print(f" {self.name} nhan tu {sender_name}: {text}")
def mute(self, name):
self.room.notify(self, "mute", name)
class ChatRoom(Mediator):
def __init__(self, name):
self.name = name
self.users = []
self.muted = {} # ai chan ai: logic phoi hop nam o day
def join(self, user):
self.users.append(user)
def notify(self, sender, event, payload):
if event == "message":
for u in self.users:
if u is sender:
continue
if sender.name in self.muted.get(u.name, set()):
print(f" (bo qua {u.name}: da chan {sender.name})")
continue
u.receive(sender.name, payload)
elif event == "mute":
self.muted.setdefault(sender.name, set()).add(payload)
print(f" * {sender.name} da chan {payload}")
room = ChatRoom("#backend")
an = User("An", room)
binh = User("Binh", room)
chi = User("Chi", room)
an.send("Deploy xong chua?")
chi.mute("Binh")
binh.send("Roi, chay tu 9h.")
print("An co thuoc tinh tro toi user khac khong?", [k for k in vars(an) if k not in ("name", "room")])
Dòng cuối là điểm mấu chốt: đối tượng an không có bất kỳ thuộc tính nào trỏ tới binh hay chi. Nó chỉ biết room. Ba người vẫn nói chuyện được với nhau, và quy tắc chặn nằm gọn trong ChatRoom. Thêm người thứ tư, hay thêm quy tắc "tin nhắn dài quá 200 ký tự thì cắt", bạn sửa đúng một class.
Để ý User phụ thuộc vào Mediator ở mức abstraction, không phụ thuộc vào ChatRoom cụ thể. Đây chính là program to an interface áp dụng vào chỗ giao tiếp. Bạn thay ChatRoom bằng AuditedChatRoom ghi log mọi tin nhắn mà không đụng vào User.
Biến thể: mediator cho form UI
Cùng khung đó, đổi colleague thành widget. CountrySelect, ProvinceSelect, ShippingFeeLabel, SubmitButton đều chỉ gọi mediator.notify(self, "changed", value). Mediator (thường là một CheckoutFormController) đọc event, nạp lại danh sách tỉnh, tính lại phí, bật hoặc tắt nút Đặt hàng. Không widget nào biết widget nào tồn tại.
Mediator và Observer khác nhau chỗ nào
- Observer là thông báo một chiều. Subject phát tin "tôi vừa đổi", các observer tự xử lý. Subject không biết observer là ai, cũng không quan tâm chúng làm gì sau đó, và không hề điều phối thứ tự hay hệ quả. Quan hệ là one-to-many, luồng đi từ subject ra ngoài.
- Mediator là điều phối hai chiều. Colleague báo lên mediator, mediator quyết định gọi ngược xuống colleague nào, theo thứ tự nào, với dữ liệu nào. Nó biết các colleague và chứa logic phối hợp (như luật mute ở ví dụ trên). Quan hệ là many-to-many được gom về một tâm.
- Câu hỏi phân biệt nhanh: nếu bạn xoá tầng trung gian đi thì mất gì? Mất Observer là mất kênh phát tin, mỗi bên tự xoay vẫn được. Mất Mediator là mất luôn quy tắc phối hợp, không ai còn biết trình tự đúng.
- Hai mẫu hay đi chung: mediator dùng cơ chế observer để nhận sự kiện từ colleague, rồi mới áp logic điều phối của mình.
Cũng dễ lẫn với Facade. Facade tạo một cửa vào đơn giản cho một subsystem phức tạp, và luồng đi một chiều: client gọi facade, facade gọi các thành phần bên trong; các thành phần đó không biết facade tồn tại và không gọi ngược lại. Mediator thì qua lại: colleague chủ động báo lên mediator và mediator gọi ngược xuống colleague. Nói ngắn: Facade làm phẳng độ phức tạp cho người ngoài, Mediator sắp xếp cuộc đối thoại cho người bên trong.
Trong hệ thống thật
Mediator xuất hiện nhiều hơn bạn tưởng, chỉ là ít khi được gọi đúng tên.
- Chat server, room server. Đúng nguyên mẫu. Phòng chat hoặc channel giữ danh sách kết nối, nhận message từ một client rồi fan-out cho phần còn lại, kèm luật: chặn, quyền nói, rate limit, kiểm duyệt từ khoá. Client không giữ socket của client khác. Game server cho một trận đấu cũng đúng mô hình này: mỗi người chơi gửi hành động lên room, room mới là nơi phân xử va chạm và phát trạng thái mới.
- Orchestration layer điều phối nhiều service. Thay vì OrderService gọi thẳng InventoryService, rồi InventoryService gọi PaymentService, rồi PaymentService gọi NotificationService (mạng lưới gọi chéo cấp hệ thống), bạn đặt một
PlaceOrderUseCaseở trên. Nó gọi lần lượt: kiểm tra tồn kho, giữ hàng, thu tiền, tạo đơn, bắn thông báo. Mỗi service chỉ làm việc của mình và không biết các service khác tồn tại. Toàn bộ trình tự của luồng đặt hàng đọc được trong một file. - Workflow hoặc saga coordinator. Với giao dịch phân tán, saga theo kiểu orchestration là Mediator ở quy mô lớn: một coordinator giữ trạng thái của luồng, gọi từng bước, và khi một bước hỏng thì chạy các bước bù trừ (compensating transaction) theo chiều ngược lại. Ví dụ luồng đặt vé: giữ chỗ, trừ tiền, xuất vé; trừ tiền lỗi thì coordinator gọi huỷ giữ chỗ. Đối lập với nó là saga kiểu choreography, tức là các service tự nghe event của nhau, gần với Observer hơn.
- Event bus nội bộ trong một tiến trình. Module phát một domain event lên bus, bus định tuyến tới các handler đã đăng ký. Mỗi module chỉ biết bus. Lưu ý: bus thuần tuý chỉ định tuyến thì gần Observer; nó thành Mediator khi bắt đầu chứa luật, ví dụ thứ tự ưu tiên handler, gộp event, hoặc chặn event này khi event kia đang chạy.
- Controller điều phối nhiều component UI. Presenter trong MVP, ViewModel gom nhiều widget, hoặc một form wizard nhiều bước. Ví dụ màn hình thanh toán: đổi quốc gia thì nạp lại danh sách tỉnh, đổi tỉnh thì tính lại phí ship, mã giảm giá hợp lệ thì cập nhật tổng tiền và mở khoá nút Thanh toán. Toàn bộ luật đó sống trong controller, các widget chỉ phát sự kiện.
Trade-off
Được:
- Colleague hết coupling chéo. Mỗi cái chỉ phụ thuộc một interface mediator, nên dễ tái sử dụng và dễ test độc lập (chỉ cần mock mediator).
- Logic phối hợp nằm một chỗ, đọc được thành một câu chuyện liền mạch thay vì ghép từ năm file. Sửa quy tắc cũng chỉ sửa một chỗ.
- Thêm colleague mới không phải sửa colleague cũ. Chỉ mediator biết về thành viên mới.
- Đổi cách tương tác mà không đổi các thành phần: thay mediator này bằng mediator khác là đổi được cả kịch bản phối hợp.
Phải trả giá:
- Mediator rất dễ phình thành God Object. Mỗi luật mới lại đắp thêm vào đúng một class, và vài tháng sau bạn có một file 2000 dòng toàn
if event == .... - Nó là điểm nghẽn. Mọi giao tiếp đi qua đây, nên về hiệu năng lẫn về độ sẵn sàng, mediator dễ thành single point of failure. Trong hệ phân tán, một orchestrator chết là cả luồng nghiệp vụ dừng.
- Luồng điều khiển bị gián tiếp, khó lần vết. Đọc code colleague bạn chỉ thấy
notify("changed")rồi cụt, phải nhảy sang mediator mới biết chuyện gì xảy ra tiếp. Stack trace cũng kém trực quan hơn gọi thẳng. - Thêm một tầng, thêm boilerplate. Với hệ chỉ có hai ba thành phần, tầng này là chi phí thuần.
if event == ... dài hơn màn hình, hoặc bạn không thể mô tả trách nhiệm của nó trong một câu. Cách chữa: giữ colleague tự lo logic nội bộ của mình, mediator chỉ chứa luật liên kết giữa các colleague; khi phình quá thì tách theo nhóm chức năng thành nhiều mediator nhỏ, hoặc tách các luật thành handler riêng (lúc này bạn đang tiến gần Chain of Responsibility). Xem thêm Các anti-pattern thường gặp để nhận diện God Object sớm.Khi nào không nên dùng
- Ít thành phần, quan hệ đơn giản. Hai hay ba đối tượng gọi nhau theo một chiều rõ ràng thì gọi thẳng là dễ đọc nhất. Đừng dựng hub cho ba cái đèn.
- Chỉ cần phát tin, không cần điều phối. Nếu subject không quan tâm ai nghe và không có luật nào về thứ tự hay hệ quả, dùng Observer. Nhẹ hơn và đúng ý đồ hơn.
- Đường đi cố định, không đổi. Nếu A luôn gọi B và sẽ không bao giờ khác, tầng trung gian chỉ làm code khó lần vết.
- Hiệu năng sát ngưỡng. Mỗi lần đi qua mediator là thêm một lớp gián tiếp, và mediator tập trung dễ thành chỗ tắc trong đường nóng.
- Bạn đang dùng nó để né việc thiết kế lại. Nếu các colleague vốn đã bị chia sai trách nhiệm, thêm mediator chỉ là gom cái rối vào một chỗ khác, không phải gỡ nó.
Tóm tắt
- Mediator đặt một đối tượng trung gian điều phối giao tiếp giữa nhiều colleague, biến mạng lưới many-to-many thành hình sao qua một hub.
- Colleague chỉ biết mediator, không giữ tham chiếu tới nhau; chúng báo sự kiện lên và mediator quyết định phần còn lại.
- Khác Observer: Observer thông báo một chiều từ subject tới các observer và không chứa luật phối hợp; Mediator điều phối hai chiều và giữ logic phối hợp. Khác Facade: Facade đơn giản hoá một subsystem theo một chiều, Mediator sắp xếp đối thoại qua lại.
- Gặp thật ở: chat hoặc game room server, orchestration layer cho một use case, saga coordinator, event bus nội bộ, controller điều phối widget UI.
- Giá phải trả lớn nhất là God Object, kèm điểm nghẽn và luồng điều khiển gián tiếp. Giữ mediator chỉ chứa luật liên kết, tách nhỏ khi nó phình.
Nguồn tham khảo
- Gamma, Helm, Johnson, Vlissides (Gang of Four), Design Patterns: Elements of Reusable Object-Oriented Software, Addison-Wesley, 1994 - chương Mediator, nhóm Behavioral, mục đích "define an object that encapsulates how a set of objects interact".
- Kai