Học xong một loạt pattern, phần lớn chúng ta vẫn kẹt ở đúng một chỗ: nhớ được tên nhưng không biết lúc nào thì lôi ra dùng. Lý do là ta thường học theo chiều ngược, đi từ tên pattern tới vấn đề. Ngoài đời thì ngược lại: bạn gặp vấn đề trước, và thứ bạn cần là cách tra từ vấn đề ra giải pháp.
Bảng dưới đây làm đúng việc đó. Tôi thêm một cột nữa cho thứ quan trọng không kém: những lúc bạn không nên dùng pattern đó.
Cách dùng bảng này
- Đọc cột Vấn đề trước, tìm dòng gần nhất với cơn đau bạn đang có trong code.
- Mở bài của pattern tương ứng, đọc kỹ mục Trade-off và mục khi nào không nên dùng.
- Nếu cột Đừng dùng khi mô tả đúng tình huống của bạn, hãy dừng lại. Không dùng pattern cũng là một lựa chọn thiết kế hợp lệ.
Bảng tra nhanh theo vấn đề
Nhóm Creational (khởi tạo đối tượng)
| Tôi đang gặp vấn đề gì? | Pattern nên nghĩ tới | Đừng dùng khi |
|---|---|---|
| Cần tạo đối tượng nhưng loại cụ thể phụ thuộc cấu hình hoặc ngữ cảnh | Factory Method | Chỉ có đúng một loại sản phẩm và sẽ mãi như vậy |
| Cần tạo cả một họ đối tượng phải đồng bộ phong cách với nhau | Abstract Factory | Chỉ có một họ, hoặc họ hay phải thêm loại sản phẩm mới |
| Khởi tạo có quá nhiều tham số tuỳ chọn, nhiều bước, cần kiểm tra hợp lệ ở cuối | Builder | Trong Python, dataclass cộng tham số từ khoá thường đã đủ |
| Cần đúng một thể hiện dùng chung trong tiến trình | Singleton | Gần như luôn có cách tốt hơn: tạo ở composition root rồi truyền xuống |
| Tạo mới tốn kém, muốn nhân bản từ một mẫu đã cấu hình sẵn | Prototype | Khởi tạo vốn đã rẻ và đơn giản |
Nhóm Structural (cấu trúc)
| Tôi đang gặp vấn đề gì? | Pattern nên nghĩ tới | Đừng dùng khi |
|---|---|---|
| Hai interface không khớp và bạn không sửa được bên kia | Adapter | Bạn sửa được nguồn: sửa thẳng, đừng thêm tầng |
| Muốn thêm hành vi cho đối tượng, chồng nhiều lớp, bật tắt lúc chạy | Decorator | Chỉ có một biến thể cố định mãi mãi |
| Hệ con nhiều bước rắc rối, muốn một cửa vào gọn cho client | Facade | Hệ con vốn đã đơn giản, hoặc nửa hệ thống vẫn gọi tắt vào trong |
| Cần kiểm soát truy cập: tải lười, kiểm quyền, cache, gọi từ xa | Proxy | Chưa có nhu cầu kiểm soát hay tối ưu thật |
| Dữ liệu dạng cây, muốn xử lý một phần tử và cả một cụm như nhau | Composite | Cấu trúc không thực sự phân cấp, ép vào sẽ gượng |
| Hai chiều thay đổi độc lập đang nhân với nhau thành rừng class | Bridge | Thực tế chỉ có một chiều thay đổi |
| Cực nhiều đối tượng nhỏ giống nhau đang ngốn bộ nhớ | Flyweight | Bạn chưa đo và chưa thấy vấn đề bộ nhớ |
Nhóm Behavioral (hành vi)
| Tôi đang gặp vấn đề gì? | Pattern nên nghĩ tới | Đừng dùng khi |
|---|---|---|
| Nhiều cách làm thay thế nhau cho cùng một việc, chọn lúc chạy | Strategy | Chỉ có đúng hai nhánh cố định: if/else gọn hơn |
| Một thay đổi cần báo cho nhiều bên quan tâm | Observer | Chỉ một người nhận cố định; cần bất đồng bộ hoặc liên tiến trình thì dùng hàng đợi |
| Cần biến thao tác thành dữ liệu để undo, xếp hàng, ghi log, phát lại | Command | Chỉ cần gọi thẳng một hàm, không cần lịch sử |
| Hành vi đổi theo trạng thái và có luật chuyển tiếp rõ ràng | State | Chỉ hai trạng thái kiểu bật tắt: một biến boolean là đủ |
| Nhiều biến thể dùng chung một khung xử lý, chỉ khác vài bước | Template Method | Cần hoán đổi lúc chạy: dùng Strategy thay vì kế thừa |
| Yêu cầu cần đi qua một chuỗi bước xử lý nối tiếp nhau | Chain of Responsibility | Bạn luôn biết chính xác ai sẽ xử lý |
| Duyệt tập dữ liệu mà không lộ cấu trúc, hoặc tập lớn hơn bộ nhớ | Iterator | list hoặc generator có sẵn đã giải quyết xong |
| Nhiều đối tượng gọi chéo nhau rối như mạng nhện | Mediator | Chỉ vài đối tượng, quan hệ đơn giản; coi chừng mediator thành God Object |
| Cần lưu và khôi phục trạng thái mà không phơi ruột đối tượng | Memento | Trạng thái nhỏ, hoặc undo bằng thao tác ngược đã đủ |
| Cần thêm nhiều thao tác mới lên một cây đối tượng ổn định | Visitor | Cấu trúc element còn hay thay đổi: thêm một loại là phải sửa mọi visitor |
| Có một ngôn ngữ nhỏ hoặc bộ luật cấu hình được cần diễn giải | Interpreter | Ngữ pháp lớn hoặc phức tạp: dùng thư viện parser thật |
Các cặp hay bị nhầm
Nhiều pattern có cấu trúc code gần giống nhau, chỉ khác ở ý định. Đây là chỗ hay bị hỏi trong phỏng vấn, và cũng là chỗ dễ chọn nhầm khi thiết kế.
| Cặp | Câu hỏi phân biệt | Khác nhau ở đâu |
|---|---|---|
| Strategy và State | Ai quyết định? | Strategy: client chọn thuật toán. State: các trạng thái tự chuyển cho nhau theo luật nội bộ. |
| Proxy và Decorator | Mục đích là gì? | Proxy kiểm soát truy cập tới đối tượng thật. Decorator thêm hành vi vào đối tượng. |
| Adapter và Bridge | Thiết kế trước hay chữa cháy sau? | Bridge được thiết kế từ đầu để hai chiều tách nhau. Adapter sinh ra sau, để khớp hai thứ vốn không hợp. |
| Factory Method và Abstract Factory | Một hay cả họ? | Factory Method tạo một sản phẩm. Abstract Factory tạo cả một họ sản phẩm đồng bộ. |
| Template Method và Strategy | Kế thừa hay ghép nối? | Template Method cố định khung bằng kế thừa, chốt lúc viết code. Strategy ghép bằng composition, đổi được lúc chạy. |
| Observer và Mediator | Một chiều hay điều phối? | Observer thông báo một chiều từ subject tới observer. Mediator điều phối tương tác qua lại giữa nhiều bên. |
| Memento và Command | Lưu trạng thái hay lưu thao tác? | Memento chụp lại trạng thái để quay về. Command lưu thao tác để làm ngược lại. |
Ba câu hỏi trước khi chốt một pattern
- Cơn đau đã xuất hiện chưa? Nếu bạn đang phòng xa cho một yêu cầu tưởng tượng, hãy dừng. Chi phí của một tầng trừu tượng là có thật và phải trả ngay, còn lợi ích thì mới chỉ là giả định.
- Chỗ nào thật sự hay thay đổi? Pattern chỉ có giá trị khi bạn khoanh đúng chỗ biến thiên. Khoanh sai chỗ thì vừa mất tiền mua abstraction, vừa vẫn phải sửa chỗ khác mỗi lần có thay đổi.
- Viết thẳng có gọn hơn không? Với hai nhánh cố định, một câu if/else rõ ràng thường thắng mọi pattern. Hãy so sánh trung thực, đừng so với phiên bản tệ nhất của cách viết đơn giản.
Nếu trả lời được ba câu này mà vẫn thấy pattern là lựa chọn đúng, hãy dùng. Còn nếu phân vân, hai nguyên tắc nền ở bài Program to interface & Composition over inheritance thường đã xử lý được phần lớn vấn đề mà không cần gọi tên bất kỳ pattern nào.
Tóm tắt
- Tra pattern theo vấn đề, đừng học thuộc theo tên.
- Cột đừng dùng khi quan trọng ngang cột giải pháp: biết lúc nào không cần pattern mới là dấu hiệu của người thiết kế tốt.
- Các cặp hay nhầm gần giống nhau về cấu trúc, khác nhau ở ý định. Nhớ ý định thì hết nhầm.
- Trước khi chốt, hỏi ba câu: đã đau chưa, chỗ nào thật sự thay đổi, và viết thẳng có gọn hơn không.
- Kai