Bạn có bao giờ ngồi họp mà mỗi người vẽ sơ đồ kiến trúc một kiểu chưa? Người thì vẽ vài cái hộp không ghi chú, người thì vẽ chi tiết tới từng class. Cả hai nhìn sơ đồ của nhau mà chẳng hiểu gì thêm. Vấn đề không nằm ở ai vẽ đẹp hơn, mà là không có ngôn ngữ chung để mô tả kiến trúc phần mềm.
Đó là lý do C4 model ra đời. Trong bài này (phần 1 của loạt 2 bài), tôi sẽ giải thích C4 model là gì, gồm những khái niệm và tầng sơ đồ nào. Cách vẽ cụ thể với công cụ tôi để dành cho phần 2.
C4 model là gì
C4 model gồm 4 tầng trừu tượng chính:
- Context
- Container
- Component
- Code
Theo mô hình này, bất kỳ hệ thống phần mềm nào cũng có thể mô tả như sau:
- Tồn tại trong một bối cảnh (context) cụ thể.
- Bao gồm một hoặc nhiều vùng chứa (container) - ví dụ ứng dụng mobile, web app, v.v.
- Mỗi vùng chứa lại chứa một hoặc nhiều thành phần (component).
- Mỗi thành phần được cài đặt bằng một số phần tử mã (code element) - class, function, v.v.
C4 model là một cách tiếp cận "trừu tượng trước" (abstraction-first) để vẽ kiến trúc phần mềm, dựa trên các khái niệm phản ánh đúng cách kiến trúc sư và lập trình viên thực sự nghĩ và xây dựng phần mềm. Chính vì tập hợp khái niệm và loại sơ đồ nhỏ gọn nên C4 model khá dễ học và dễ dùng. Lưu ý là bạn không bắt buộc phải vẽ đủ cả 4 tầng, chỉ cần vẽ những tầng mang lại giá trị - trong thực tế, hai sơ đồ System Context và Container là đủ cho phần lớn nhóm phát triển.
Vì sao cần một mô hình chung
Bạn có thể hình dung 4 tầng của C4 model giống hệt cách bạn dùng Google Maps: zoom xa để thấy cả khu vực (Context), zoom gần hơn để thấy từng thành phố (Container), zoom sâu hơn nữa để thấy từng con đường (Component), và zoom tối đa để thấy từng ngôi nhà (Code). Mỗi mức zoom phục vụ một câu hỏi khác nhau, và bạn không cần zoom tới mức chi tiết nhất cho mọi việc.
Không có mô hình chung, mỗi người trong nhóm sẽ tự vẽ theo cách hiểu riêng: người dùng UML đầy đủ, người vẽ hộp mũi tên tuỳ hứng. Kết quả là sơ đồ kiến trúc trở thành tài liệu chỉ tác giả hiểu, hoặc tệ hơn là lỗi thời ngay khi vừa vẽ xong. C4 model không thay thế UML hay bất kỳ công cụ vẽ nào - nó chỉ đưa ra một tập ký hiệu và cấp độ chi tiết thống nhất để mọi người trong nhóm nói cùng một ngôn ngữ khi bàn về kiến trúc.
Các trừu tượng của C4 model
Để vẽ được "bản đồ" cho hệ thống của bạn, trước tiên cần một tập khái niệm chung, đóng vai trò ngôn ngữ phổ quát để mô tả cấu trúc tĩnh của một hệ thống phần mềm. Một hệ thống phần mềm được tạo thành từ một hoặc nhiều container (ứng dụng và cơ sở dữ liệu), mỗi container chứa một hoặc nhiều component, và mỗi component lại được cài đặt bằng một hoặc nhiều phần tử mã (class, interface, object, function, v.v.). Con người sẽ là người sử dụng những hệ thống phần mềm này.
Person
Một Person (con người) đại diện cho người dùng thực tế của hệ thống phần mềm bạn đang xây dựng - có thể là actor, role, hay persona khác nhau.
Software System
Một Software System (hệ thống phần mềm) là mức trừu tượng cao nhất, mô tả một thứ mang lại giá trị cho người dùng của nó, bất kể người dùng là con người hay một hệ thống khác. Nó bao gồm cả hệ thống bạn đang mô hình hoá, lẫn những hệ thống khác mà hệ thống của bạn phụ thuộc vào (hoặc ngược lại).
Thuật ngữ "hệ thống phần mềm" khó định nghĩa nhất trong 4 lớp trừu tượng của C4 model, một phần vì mỗi tổ chức có cách gọi riêng cho cùng một thứ: "ứng dụng", "sản phẩm", "dịch vụ", v.v. Cách dễ hình dung nhất: một hệ thống phần mềm là thứ mà một nhóm duy nhất đang xây dựng, sở hữu, chịu trách nhiệm, và nhìn thấy toàn bộ chi tiết triển khai bên trong. Mã nguồn của nó thường nằm trong một kho (repository) duy nhất, và bất kỳ ai trong nhóm cũng có quyền sửa.
Container (vùng chứa: ứng dụng và kho dữ liệu)
Trong C4 model, một container đại diện cho một ứng dụng hoặc một kho lưu trữ dữ liệu. Nói cách khác, container là thứ cần được chạy để toàn bộ hệ thống phần mềm hoạt động được. Trên thực tế, một container có thể là:
- Ứng dụng web phía máy chủ: một ứng dụng Java EE chạy trên Apache Tomcat, một ứng dụng ASP.NET MVC chạy trên Microsoft IIS, một ứng dụng Ruby on Rails chạy trên WEBrick, một ứng dụng Node.js, v.v.
- Ứng dụng web phía trình duyệt: một ứng dụng JavaScript chạy trong trình duyệt, dùng Angular, Backbone.js, jQuery, v.v.
- Ứng dụng desktop: một ứng dụng Windows viết bằng WPF, một ứng dụng macOS viết bằng Objective-C, một ứng dụng đa nền tảng viết bằng JavaFX, v.v.
- Ứng dụng di động: một ứng dụng iOS, một ứng dụng Android, v.v.
- Ứng dụng console phía máy chủ: một chương trình độc lập (ví dụ có hàm
main), một tiến trình chạy theo lô (batch job), v.v. - Hàm serverless: một hàm serverless đơn lẻ (ví dụ AWS Lambda, Azure Function, v.v.).
- Cơ sở dữ liệu: một schema hoặc database trong hệ quản trị cơ sở dữ liệu quan hệ, kho tài liệu, cơ sở dữ liệu đồ thị, v.v. như MySQL, Microsoft SQL Server, Oracle Database, MongoDB, Cassandra, Neo4j, v.v.
- Kho blob hoặc nội dung: một kho blob (ví dụ Amazon S3, Azure Blob Storage) hoặc mạng phân phối nội dung (CDN) như Akamai, Amazon CloudFront, v.v.
- Hệ thống tệp: một hệ thống tệp cục bộ, hoặc một phần của hệ thống tệp mạng lớn hơn (SAN, NAS, v.v.).
- Shell script: một shell script đơn lẻ viết bằng Bash, v.v.
- v.v.
Component
Từ "component" bị dùng với rất nhiều nghĩa khác nhau trong ngành phát triển phần mềm, nhưng trong C4 model, một component là một nhóm chức năng liên quan, được đóng gói đằng sau một interface được định nghĩa rõ ràng. Nếu bạn dùng ngôn ngữ như Java hay C#, cách đơn giản nhất để hình dung một component là: nó là một tập hợp các class cài đặt đằng sau một interface. Việc các component được đóng gói vật lý ra sao (một component trên một file JAR/DLL/thư viện chia sẻ, hay gộp nhiều component vào cùng một file) là vấn đề độc lập, không liên quan đến lớp trừu tượng này.
Một điểm quan trọng cần nhớ: tất cả component bên trong một container thường chạy trong cùng một tiến trình (process). Trong C4 model, component không phải là đơn vị triển khai (deployment unit) riêng biệt.
Bốn loại sơ đồ trong C4 model
Bốn tầng trừu tượng ở trên tương ứng với bốn loại sơ đồ, mỗi loại phục vụ một đối tượng và mục đích khác nhau.
System Context diagram
Sơ đồ System Context là điểm khởi đầu tốt để vẽ và ghi lại kiến trúc một hệ thống phần mềm, giúp bạn lùi lại một bước và nhìn bức tranh toàn cảnh. Sơ đồ này thể hiện hệ thống của bạn dưới dạng một hộp ở giữa, xung quanh là người dùng và các hệ thống khác mà nó tương tác.
Ở đây, chi tiết kỹ thuật không quan trọng, vì đây là góc nhìn thu nhỏ cho bức tranh toàn cảnh. Nên tập trung vào con người (actor, role, persona) và các hệ thống phần mềm, thay vì công nghệ, giao thức hay các chi tiết cấp thấp khác. Đây là loại sơ đồ bạn có thể đưa cho cả người không rành kỹ thuật xem.
- Phạm vi: một hệ thống phần mềm duy nhất.
- Yếu tố chính: hệ thống phần mềm nằm trong phạm vi.
- Yếu tố hỗ trợ: con người (người dùng, actor, role hay persona) và các hệ thống phần mềm khác kết nối trực tiếp tới hệ thống trong phạm vi. Thông thường các hệ thống này nằm ngoài ranh giới hệ thống của bạn, và bạn không sở hữu hay chịu trách nhiệm về chúng.
- Đối tượng xem: tất cả mọi người, kể cả người không rành kỹ thuật, dù thuộc hay không thuộc nhóm phát triển.
- Nên vẽ cho hầu hết các nhóm: có.
Container diagram
Sau khi đã rõ hệ thống của mình nằm ở đâu trong bức tranh CNTT tổng thể, bước kế tiếp hữu ích là phóng to vào ranh giới hệ thống với một sơ đồ Container. Một "container" giống như một máy chủ ứng dụng web, ứng dụng single-page, ứng dụng desktop, ứng dụng di động, schema database, hệ thống tệp, v.v. Nói ngắn gọn, một container là một đơn vị có thể chạy hoặc triển khai riêng biệt (một tiến trình riêng) thực thi mã hoặc lưu trữ dữ liệu.
Sơ đồ Container thể hiện hình dạng tổng thể của kiến trúc phần mềm và cách các trách nhiệm được phân bổ trong đó. Nó cũng cho thấy các lựa chọn công nghệ chính và cách các container giao tiếp với nhau. Đây là sơ đồ đơn giản, tập trung vào công nghệ ở mức cao, hữu ích cho cả lập trình viên lẫn nhân viên vận hành / hỗ trợ.
- Phạm vi: một hệ thống phần mềm duy nhất.
- Yếu tố chính: hệ thống phần mềm nằm trong phạm vi.
- Yếu tố hỗ trợ: con người và hệ thống phần mềm kết nối trực tiếp tới các container.
- Đối tượng xem: người biết kỹ thuật, dù thuộc hay không thuộc nhóm phát triển - kiến trúc sư phần mềm, lập trình viên, nhân viên vận hành / hỗ trợ.
- Nên vẽ cho hầu hết các nhóm: có.
Component diagram
Tiếp theo, bạn có thể phóng to và tách từng container ra sâu hơn để xác định các khối xây dựng chính cùng cách chúng tương tác.
Sơ đồ Component thể hiện một container được tạo thành từ những "component" nào, mỗi component đó là gì, trách nhiệm của chúng ra sao, và các chi tiết công nghệ / cài đặt.
- Phạm vi: một container duy nhất.
- Yếu tố chính: các component bên trong container thuộc phạm vi.
- Yếu tố hỗ trợ: các container khác (bên trong hệ thống phần mềm thuộc phạm vi), cộng với con người và hệ thống phần mềm kết nối trực tiếp tới các component.
- Đối tượng xem: kiến trúc sư phần mềm và lập trình viên.
- Nên vẽ cho hầu hết các nhóm: không - chỉ vẽ sơ đồ Component nếu bạn thấy nó mang lại giá trị, và nên cân nhắc tự động hoá việc tạo sơ đồ này để tài liệu không bị lỗi thời.
Code diagram
Cuối cùng, bạn có thể phóng to vào từng component để xem nó được cài đặt bằng mã như thế nào, dùng sơ đồ class UML, sơ đồ quan hệ thực thể (ERD), hoặc các sơ đồ tương tự.
Đây là cấp độ chi tiết tuỳ chọn, thường có thể tạo theo yêu cầu từ các công cụ như IDE. Lý tưởng nhất là sơ đồ này được tạo tự động bằng công cụ (IDE hoặc công cụ mô hình UML), và bạn chỉ nên hiển thị những thuộc tính, phương thức cần thiết để kể câu chuyện bạn muốn kể. Cấp độ chi tiết này không được khuyến khích dùng cho mọi component - chỉ nên dùng cho những component quan trọng nhất hoặc phức tạp nhất.
- Phạm vi: một component duy nhất.
- Yếu tố chính: các phần tử mã (class, interface, object, function, database table, v.v.) bên trong component thuộc phạm vi.
- Đối tượng xem: kiến trúc sư phần mềm và lập trình viên.
- Nên vẽ cho hầu hết các nhóm: không, đặc biệt là để làm tài liệu tồn tại lâu dài, vì IDE đã có thể tạo mức chi tiết này theo yêu cầu.
Ví dụ nhanh: áp 4 tầng vào một hệ thống thực tế
Để hình dung rõ hơn, thử lấy một hệ thống quen thuộc: ứng dụng đặt đồ ăn online.
- Context: hệ thống "App đặt đồ ăn" phục vụ hai loại Person là Khách hàng và Nhà hàng, đồng thời gọi ra hệ thống bên ngoài là Cổng thanh toán (payment gateway).
- Container: bên trong hệ thống có Mobile app, Web app, API backend, Database, và Notification service.
- Component: riêng API backend có thể chia thành các component như Order Controller, Payment Service, User Repository.
- Code: riêng Order Controller lại cài đặt bằng các class cụ thể như
OrderController,OrderValidator,OrderRepository.
Bạn thấy đó, càng xuống tầng dưới, sơ đồ càng chi tiết và càng ít người cần xem tới. Phần lớn thời gian, một nhóm phát triển chỉ cần dừng ở Context và Container là đủ để trao đổi về kiến trúc.
Cạm bẫy thường gặp
- Nhét quá nhiều chi tiết vào System Context diagram: đây là sơ đồ cho người không rành kỹ thuật, nên tránh liệt kê công nghệ, giao thức hay chi tiết triển khai ở tầng này.
- Nhầm giữa Container và Component: container luôn là đơn vị có thể chạy/triển khai độc lập (một tiến trình riêng), còn component thì không - nó chỉ là một nhóm chức năng bên trong cùng một tiến trình.
- Cố vẽ đủ cả 4 tầng dù không cần thiết: càng nhiều sơ đồ, càng tốn công bảo trì. Nếu Component diagram không mang lại giá trị rõ ràng, bỏ qua nó cũng không sao.
- Vẽ xong rồi bỏ quên: sơ đồ kiến trúc lỗi thời còn nguy hiểm hơn không có sơ đồ, vì nó khiến người đọc tin vào thông tin sai. Ưu tiên tự động hoá các tầng chi tiết (Component, Code) nếu công cụ cho phép.
Tóm tắt
- C4 model chia kiến trúc phần mềm thành 4 tầng trừu tượng: Context, Container, Component, Code - giống các mức zoom trên bản đồ.
- Bốn khái niệm cốt lõi: Person, Software System, Container, Component.
- Không cần vẽ đủ cả 4 sơ đồ - System Context và Container thường là đủ cho hầu hết dự án.
- Container là đơn vị triển khai độc lập; Component thì không, nó chạy chung tiến trình với các component khác trong cùng container.
- Phần 2 của loạt bài sẽ đi vào cách vẽ các sơ đồ này bằng công cụ cụ thể.
Nguồn tham khảo
- c4model.com - trang chính thức của C4 model, do Simon Brown xây dựng.
- Kai






